БҰҰ ЖҮЙЕСІ МЕКЕМЕЛЕРІ
БҰҰ жүйесінің институттары
Қазақстан Респуликасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымы арасындағы ынтымақтастық
Қазақстан тәуелсіздік алған күннен бері БҰҰ және оның арнайы мекемелер жұмысына белсенді қатысуда. Бұл ынытмақтастық мемлекетіміздің сыртқы саясатының басым бағыттарының бірі. Осы бағыттың негізгі мақсаты халықаралық сахнада ҚР-ның ғаламдық және аймақтық қауіпсіздік саласындағы стратегиялық мүдделерін, саясат пен экономикада әділетті әлемдік тәртіп пен орнықты даму ортасын құруды, әлемдік қауымдастық мүшелері арасындағы қарым-қатынастарды үйлестіруді көздейді.
Біріккен Ұлттар Ұйымы ұжымдық қауіпсіздік және халықаралық ынтымақтастық арқылы бейбітшілікті сақтау мақсатымен екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1945 жылдың 26 маусымында 51 мемлекет қатысуымен құрылды. 66 жыл өтккеннен кейін мүше мемлекеттердің саны 192 жетті.
Жарғысына сәйкес, БҰҰ өз қызметінде келесі 4 мақсатты көздейді:
бүкіл әлемде бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау;
ұлттар арасындағы достық қатынастарды дамыту;
халықаралық мәселелерді шешуде халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыру мен адам құқығын құрметтеуді қолдау;
осы мақсаттарға қол жеткізуде ұлттардың бірлесіп әрекет ететін орталығы болу.
БҰҰ өзінің көп қырлы функцияларын қосқанда әлемдік қауымдастық қызметінің барлық дерліктей салаларын қамтиды. Оның өзектілігі, әсіресе өсіп келе жатқан ғаламдық тәуелділік пен мемлекетттердің халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуде күш-жігерін біріктіруді талап етумен ерекшеленетін қазіргі заманның қақтығыстарын шешудегі рөлі өте зор.
БҰҰ мүше-мемлекеттері үшін басты маңыздылық Ұйымның халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау, қарусыздану мен жаппай қырып-жою қаруын таратпау секілді өзекті мәселелерді шешуге қатысуы болып табылады. Ұйым, сонымен қатар лаңкестік, есірткінің заңсыз айналымы мен ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес бойынша халықаралық күш-жігер бастамасын көтерді.
Бүгінгі таңда ол халықаралық қауымдастықтың көкейкесті мәселелерін шешудің өзінше бір орталығына айналды: БҰҰ адам құқығын құрметтеуді қолдау, қоршаған ортаны қорғау, аурулармен күрес, жоқшылық ауқымын тежеу, босқындарға көмек, миналарды залалсыздандыру және ЖҚТБ-мен күрес бойынша жүйелі жұмыс атқаруда.
БҰҰ-ның басты мақсаттарының бірі - бүкіл әлемде бейбітшілікті сақтау. Көптеген жылдар бойына ұйым халықаралық дағдарыстардың алдын-алу және ұзаққа созылған қақтығыстарды шешуде маңызды рөл атқарып келеді. Бейбітшілікті орнату мен сақтау және гуманитарлық көмек көрсету жөніндегі кешенді операцияларды жүзеге асырды. Сонымен қатар ол өршіп келе жатқан қақтығыстардың алдын-алу шараларын қолға алды. Қақтығыс соңынан кейінгі жағдайларда ол зорлықтың түп негізгін жою мен тұрақты бейбітшілік негізін салуға бағытталған ұйымдасқан шараларды жиі қолға алуда.
Тәуелсіз Қазақстан тарихында 1992 жылдың 2 наурызы Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелікке қабылдануымен ерекшеленеді. Еліміз БҰҰ Бас Ассамблеясының 46-сессиясында 46/224 резолюцияға сәйкес Ұйымның жаңа мүшесі болды.
1992 жылғы күзде БҰҰ Бас Ассамблеясының 47- сессиясына Қазақстан БҰҰ –ға мүше мемлекет ретінде алғаш қазақстандық делегация қатысты. Бұл сессияда Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев халықаралық саясат жөнінде сөз сөйледі.
1992 жылдан бері Қазақстан тек қана халықаралық қауымдастықтың мүшесі ретінде қабылданып қоймай, сонымен бірге онда өзінің лайықты орнын таба білді.
1992-2007 жж ҚР Президенті Н.Назарбаев БҰҰ Нью Йорк қаласындағы штаб-пәтерін 5 рет ресми іссапармен барды және БҰҰ Бас Ассамблеясының жұмысына қатысты.
Қазақстан мен БҰҰ арсындағы ынтымақтастықтың маңызды тарихи оқиғалары 2002 жылдың 17-18 қазанда БҰҰ Бас Хатшының Кофи Аннан және 2010 жылдың 6-7 сәуірде Пан Ги Мунның Қазақстанға ресми сапары болды.
БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун Семей сынақ полигонын территорясына келуі маңызды оқиға болды. Семей полигонында Пан Ги Мун сөз сөлегенде өзге мемлекеттерге қазақ елінің үлгі болар істері көп және ҚР Президенті Н.Назарбаев ядролық қарудан бас тартып, полигонды жабу шешімі оның ерекше көшбасшылық қасиеттінің белгісі екенін айтты.
Қазақстан БҰҰ мүше болғаннан бері БҰҰ –ң барлық негізгі шараларға, халықаралық форумдарға қатысты, соның ішінде Теңізге шығу мүмкіндігі жоқ жоқ елдердің Конференциясы (2003ж тамыз Алматы), ЭСКАТО-ң 63 сессиясы (2007 ж мамыр Алматы), Алғашқы медикалық-санитарлық көмек көрсету Алматы Декларациясының 30 жылдығына арналған Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Конференциясы (2008 ж қазан Алматы), Дүниежүзілік туристік ұйымының XVIII Бас Ассамблеясы (2009 ж қазан Астана).
Экологиялық мәселенің өзектілігін ескере отырып, Қазақстан Астана қаласында БҰҰ әлеуметтік қорғау және экология министрлерінің 6-Конференциясын (2010ж қыркүйек Астана) және Жалпы еуропалық «Қоршаған орта Еуропа үшін» 7-Конференциясын (2011 ж Астана) өткізуге ұсыныс жасады.
Қазақстан БҰҰ-ң көптеген мамандарылған мекемелердің және есірткі мәселелер жөніндегі, тұрақты даму бойынша, БҰҰ-ң екі аймақтық Комиссиялары (ЕЭК, ЭСКАТО), ЮНЕП Басқарушыларының , ЮНИСЕФ және ЮНЕСКО Атқарушы Кеңесінің сияқты функционалдық комиссияларының мүшесі болып табылады.
2010 жылы Қазақстан ресми түрде 2017-2018 ж. мерзіміне ҚК-ң тұрақсыз мүшелер құрамына, БҰҰ Бас Ассамблеясының 71-сессиясының төралығына, 2012-2015 ж БҰҰ Адам құқықтар жөніндегі Кеңесінің құрамына кандидатурасын ұсынды.
Қазақстан, БҰҰ жұмыстарына қатыса отыра, бұл ұйымының жалғыз әмбебап форумының құрамы бойынша және тығыз күн тәртібінің нығаюын қолдайды.
Қазақстан БҰҰ мемлекеттің саяси және экономикалық егемендігін нығайтуындағы рөлін жоғары бағалап, аумалы-төкпелі үрдістер және реформалардың үдеуіне сын көзімен қарап, үлесін тигізуге маңызды санайды.
БҰҰ қазіргі уақыттағы қызметі әлеуметтік-экономикалық саладағы жалғасып жатқан глобалды экономикалық және қаржы дағдарысы шеңберінде.
Осыған байланысты қаржы дағдарысының салдарынан зардабын жою туралы өткір таластар қамтыды, азық-түлік және энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуді және БҰҰ мыңжылдық даму мақсаты қарастырылды.
Қазақстан өз кезегінде мыңжылдық даму мақсаты бойынша міндеттемесін тиімді табысқа жеткізуін ұстанады. Білім және әйелдер құқығына қол жеткізуін қамтамасыз ету және кедейлік деңгейінің төмендеуі бойынша бірнеше жұмыстар орындалды. Орындалды Ел қазіргі уақытта «МДМ плюс» Қазақстан шартына бейімдеген биігірек көрсеткіштер және индикаторларды ескеретін күн тәртібінің іске асыруын бастайды. 1992 жылғы ақпаннан бастап Қазақстанда БҰҰ-ның мамандандырылған мекемелерінің, қорларының және бағдарламаларының өкілдіктері жұмыс істеуде. Олардың қызметі техникалық, кеңес және қаржылық көмек көрсетуге бағытталған.БҰҰ басты мақсаты әр түрлi экономика секторларындағы нарықтық реформалар және ұлттық кадрлардың әзiрлеуiндегi сұрақтары бойынша жәрдемдесу және ҚР үкiметiне консультациялық көмектi беру болып табылады, әкiмшiлiк реформа және бiрқалыпты дамуды қамтамасыз етуi.
Резидент-үйлестірушінің (қазіргі уақытта Стефан Тулл) басшылығымен БҰҰ-ның Елдік командасын қалыптастырады, Қазіргі уақытта БҰҰ-ның Қазақстанда келесі 15 ұйымы жұмыс істейді: Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДБ), БҰҰ Балалар қоры (ЮНИСЕФ), БҰҰ Халық қоныстану қоры (ЮНФПА), БҰҰ есірткі және қылмыс мәселері жөніндегі басқармасы (БҰҰ ЕҚБ), БҰҰ Жоғарғы комиссарының босқындар ісі жөніндегі басқармасы (БҰҰ ЖКББ), БҰҰ Еріктілері (БҰҰЕ), Әйелдер қоры (ЮНИФЕМ), Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ), БҰҰ білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі ұйымы (ЮНЕСКО), Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ), БҰҰ өнеркәсіптік даму жөніндегі ұйымы (ЮНИДО), Дүниежізілік Банк (ДБ), Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), АТҚБ/ЖТҚБ жөніндегі БҰҰ бағдарламасы (ЮНЭЙДС) және Қоғамдық ақпарат жөніндегі департамент (ҚАД).
2009 жылы орталық Азия елдерi үшiн БҰҰ секретариаты қоғамдық ақпарат департаментi кеңселерiнiң елдері және субаймақтық өкiлдiктiң БҰҰ дамытуды бағдарламасының өзгеруi пайда болды.2010 жылы БҰҰ халық қоныстану қоры ( ЮНФПА ) субаймақтық ашылуы жөнінде өттi, 2011 жылы Алматыда АТӨЭӘК/ЕЭК ( ЭСКАТО/ЕЭК ) бiрлескен субаймақтық кеңсесiнiң ашуын жоспарлады.
Қазақстан БҰҰ-ның және оның мамандандырылған мекемелерінің мүмкіндіктерін Арал теңізінің тартылуы, Семей сынақ алаңының радиоактивті ластануы, ауыз-су көздерінің ластануы секілді техногендік және экологиялық апаттардың экономикалық және гуманитарлық салдарларын азайтуға мақсатты түрде пайдалануды көздейді. Осы тұрғыда жеке назарды Мыңжылдық даму мақсаттары мен орнықты даму ұстанымдарын жүзеге асырудағы Қазақстанның белсенді қатысуына аудару керек.
2010-2015 жылмен мерзiмге дамыту мақсаттарындағы көмек көрсету бойынша оонның қапталды бағдарламасы. 2010-2015 жылмен мерзiмге дамыту мақсаттарындағы көмек көрсету бойынша оонның қапталды бағдарламасы.
Қазіргі таңда ҚР Үкіметі мен БҰҰ арасындағы ынтымақтастық 2009 жылғы 3 сәуірде қабылданған 2010-2015 жж мерзіміне БҰҰ даму мақсатындағы көмек көрсету Негіздемелік бағдарламасы (ЮНДАФ) арқылы жүзеге асады. Бағдарламаның келесі басым мәселелерді қарастырады: кедейшілік пен жұмыссыздық және ана мен бала өлім деңгейін төмендету, тұрақты даму, қоршаған ортаны жақсарту, ЖИТС/СПИД және туберкулез профилактикасы, гендерлік теңдік, мемлекет басқару тиімділігін артыру, соның ішінде жемқорлықпен күрес. Су ресурстарын тиімді пайдалану және шөлейттенуге қарсы күрес, Семей полигон және Арал теңізі мәселелеріне ерекше көңіл аударылады.
